سیستم مدیریت پورتال پایگاه خبری فرایش

خانواده در منظومه‌ی فکری اسلام از جایگاهی رفیع و والا برخوردار است. این نهاد مقدس، نه صرفاً پناهگاهی برای آرامش روحی و روانی انسان، بلکه کارخانه‌ی انسان‌سازی و هسته‌ی اولیه‌ی شکل‌گیری تمدن اسلامی به شمار می‌رود

در این میان، سیره‌ی عملی و نظری ائمه اطهار علیهم السلام، به‌ویژه امام رضا علیه السلام، الگویی ناب و کامل برای حفظ حقوق اعضای خانواده و تکریم شخصیت آنان است. آن حضرت که به فرموده‌ی یاران خود، آینه‌ی تمام نمای صفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود， با تلفیق گفتار و رفتار، نسخه‌ای جامع را برای تحکیم بنیان خانواده و ایجاد «گرمایش معنوی» در آن به یادگار نهاده‌اند

 این مقاله در پی آن است تا با نگاهی به ابعاد گوناگون سیره‌ی رضوی، مؤلفه‌های کلیدیِ یک خانواده‌ی پویا و بالنده را از منظر امام هشتم استخراج و تحلیل کند.

1. مهرورزی و مدارا؛ سنگ بنای خانواده‌ی رضوی

نخستین و شاید بنیادی‌ترین اصل در نظام خانواده‌ی رضوی، محوریت مهر، محبت و حسن معاشرت است. امام رضا علیه‌السلام در کلامی گهربار از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌فرمایند: «أَحْسَنُ النَّاسِ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ؛ بهترین مردم از نظر ایمان، کسی است که خوش‌اخلاق‌تر و نسبت به خانواده‌اش مهربان‌تر باشد.»

در فرازی دیگر، آن حضرت تأکید می‌کنند که نزدیک‌ترین افراد به پیامبر در قیامت، کسانی هستند که برای خانواده‌شان بهترین باشند. این سخنان، به‌روشنی جایگاه «الطاف» و «مهربانی» را به عنوان معیاری سنجش‌گر برای سنجش ایمان و قرب الهی معرفی می‌کند. از نگاه امام رضا(ع)، خانواده کانونی است که هرچه با صفا و گرمی بیشتری اداره شود، زندگی شیرین‌تر و توفیقات معنوی انسان فزونی می‌یابد، و این مهم جز با خوش‌خلقی و گذشت محقق نمی‌شود

۲. تکریم شخصیت همسر و کرامت زن

آن حضرت در عرصه‌ی تعامل با همسر و تحکیم جایگاه زن نیز پیشگام بودند. امام(ع) با جمع میان زیبایی ظاهر و آراستگی باطن، توجه ویژه‌ای به «خودآرایی» برای همسر داشتند. در روایتی از یار ایشان، ابن جهم، آمده است که آن حضرت موهای خود را سیاه می‌کردند و در پاسخ به اعتراض راوی می‌فرمودند: «در این کار پاداش است؛ رنگ کردن مو از چیزهایی است که پاکدامنیِ زنان را افزایش می‌دهد»

. همچنین آن حضرت با الهام از فرمایش پیامبر(ص)، آراستگی مردان در خانه برای همسر را سنت می‌دانستند؛ چراکه معتقد بودند مرد نیز همان‌گونه که از همسر خود توقع زینت دارد، خود نیز باید برای ایجاد محبت و جذابیت، خود را بیاراید

. این نگرش که ریشه در فطرت انسانی دارد، نشان‌دهنده‌ی نگاه فرادست و احترام‌آمیز امام به شخصیت همسر و اهمیت رابطه‌ای متقابل و سرشار از محبت است.

در کنار این اخلاق همسرداری، جایگاه و کرامت والای زن در نظام رضوی بسیار پررنگ است. از منظر ایشان، زن دارای شخصیتی ویژه و روحیه‌ای لطیف است که حفظ کرامت وی در خانواده نیازمند مراقبتی خاص می‌باشد

. پژوهش‌های معاصر نیز بر این نکته تأکید دارند که کرامت زن در سیره‌ی رضوی، به عملی کردن دستورات دین در مورد خود، خانواده و جامعه گره خورده و او را موجودی هم‌تراز با مرد در خلقت، ولی نیازمند به حراستی ظریف‌تر می‌داند

۳. مسئولیت اقتصادی و ثبات مالی در خانواده

از نگاه اقتصادی، امام رضا(ع) نان‌آوری را خدمتی مقدس و پشتوانه‌ای محکم برای سلامت اخلاقی خانواده می‌دانستند. ایشان با الهام از قرآن کریم، در روایتی ارزشمند می‌فرمایند: «إِنَّ لِلّهِ عِباداً یَسْعَوْنَ فی فِکاکِ أهالیهم وَ هُمْ فِی ضَمیرِ غَیْبٍ ... ألا إنَّ السَّعی فی فِکاکِ العِیالِ مِن أهْلِ البَلاءِ»؛ یعنی بندگان خدا هستند که برای رهایی خانواده خود [از تنگدستی] تلاش می‌کنند و در غیب از مقربان خدا هستند. آگاه باشید! تلاش برای رهایی خانواده جزو بزرگ‌ترین بلاهاست (و پاداشی بزرگ دارد). این نگاه، مسئولیت تأمین هزینه‌های زندگی را به عبادتی بزرگ و زمینه‌ساز تقرب الهی ارتقا می‌بخشد. در اهتمام به «عیال» (خانواده) و تلاش برای وسعت بخشیدن به معیشت آنان، عبادتی نهفته است که پاداش آن از رزمنده راه خدا هم پیشی می‌گیرد

4.احترام وهیمنه والدین در سیره رضوی

سیره‌ی امام رضا(ع) در باب احترام به والدین، سرشار از نکاتی تکان‌دهنده و بنیادین است. ایشان در کلامی قاطع، حق مادر را «لازم‌ترین حقوق» و «واجب‌ترین آن‌ها» برمی‌شمرند و دلیل آن را سختی‌های دوران بارداری و زایمان می‌دانند که هیچکس توان تحمل آن را ندارد

. در فرازی دیگر، آن حضرت به داستان حضرت ابراهیم(ع) با پدر مشرک خود استناد کرده و می‌فرمایند: «نیکى کردن بر پدر و مادر واجب است هر چند که آنان مشرک باشند. این تأکید، حاکی از آن است که اصل احترام و نیکی به والدین، یک اصل فراگیر و مستقل از عقاید و رفتار آن‌هاست، مگر در جایی که آنان انسان را به مخالفت با خدا و معصیت دین فراخوانند که در آن صورت، نباید از آنان اطاعت کرد. بی‌تردید، خداوند شکر خود را قرین شکر پدر و مادر قرار داده است و کسی که قدر والدین خود را نشناسد، شکر خدا را نیز به جای نیاورده است. متأسفانه، مردم امروز بیش از آنکه مجذوب اخلاق و عظمت روحی والدین شوند، فریفته‌ی مادیات و علایق دنیوی هستند

؛ غافل از اینکه سازوکار سعادت فردی و اجتماعی در گرو احیای همین ادب و فروتنی است.

5.منزلت و حقوق متقابل فرزندان

نظام خانوادگی در سیره‌ی رضوی، با حقوق فرزندان آغاز می‌شود. از نگاه امام هشتم، حقوق فرزند بر پدر، منحصر به تأمین خوراک و پوشاک نیست؛ بلکه شامل تربیت صحیح، انتخاب نام نیکو، آموزش قرآن و فراهم آوردن امکانات ازدواج به‌هنگام می‌گردد

 در سوی دیگر، پدر و مادر نیز حق دارند از فرزند خود انتظار الگوبرداری از زندگی آنان را داشته باشند. اما این حقوق متقابل در یک کلمه خلاصه می‌شود: «محبت». امام رضا(ع) به پیروان خود سفارش می‌فرمودند که به وعده‌های خود، حتی به کودکان خردسال، وفا کنید و اگر به آن‌ها وعد‌ه‌ای دادید، ناامیدشان نسازید؛ چراکه بدعهدی نسبت به کوچک‌ترین اعضای خانواده نیز به خودی خود گناه محسوب می‌شود و اعتماد آنان را خدشه‌دار می‌کند. همچنین تأکید بر «تدریجی بودن تربیت» و «مراقبت‌های دوران بارداری و کودکی»، از دیگر محورهایی است که در مکتب تربیتی امام رضا(ع) برای ساختن نسلی صالح بدان پرداخته شده است.

6.برکات اخلاقی و معنویت‌بخشی به خانه

از منظر رضوی، یک خانواده مطلوب، محفلی برای «مواسات» (دستگیری و همدردی در مشکلات)، «صداقت» و «وفاداری» است. استفاده از ابزاری همچون «دست دادن»، «بخشندگی»، «فرو بردن خشم» و «خوش‌زبانی»، از شاخص‌های یک خانواده موفق در کلام امام هشتم شمرده شده است

. ایشان با الهام از تعالیم اسلامی، فضای خانه را امن‌ترین پناهگاه معرفی می‌کنند که در آن، حقوق یکدیگر رعایت شده و هیچ تبعیض و خشونتی راه ندارد.

علاوه بر این، آن حضرت مسأله «آراستگی» را نیز به عنوان یک اصل اخلاقی در خانه ترویج می‌دادند. در مقابل تصور نادرستی که برخی از رهبانیت در دین دارند، امام رضا(ع) خود را می‌آراستند تا خانواده و همسر را از این زیبایی بهره‌مند سازند. ایشان می‌فرمودند: «آراستگی و استفاده از رنگ مو از مصادیقی است که پاکدامنی زنان را به همراه دارد و خود از مصادیق اخلاق و سنت است.» این رفتارها حاکی از آن است که آن حضرت هرگز نگاه «زاهدانه» و خشن به خانواده نداشتند، بلکه فضای خانه را مملو از نشاط و زیبایی می‌خواستند.

خانواده‌ی رضوی؛ چراغ راهی برای جهان معاصر

امام رضا علیه السلام با سیره‌ی گفتاری و رفتاری خود، الگویی تمام‌عیار از «خانواده‌ی موفق» و «مطلوب اسلامی» را ترسیم کردند

. در این الگو، نه تنها از اصول روان‌شناختی و عاطفی مانند محبت، مدارا و گذشت غفلت نشده، بلکه بر مسائل مادی و اقتصادی مانند تأمین هزینه‌ها و ازدواج نیز تأکید گردیده است. همچنین، اهمیت جایگاه زن، منزلت پدر و مادر و حقوق فرزندان در منظومه‌ای به هم پیوسته طراحی شده که در آن زیبایی ظاهر، اخلاق نیکو و معنویت باطن توأمان دیده می‌شود. جامعه‌ی امروز که با هجمه‌های فرهنگی و بحران هویت در خانواده دست‌وپنجه نرم می‌کند، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی این آموزه‌هاست. الگوی رضوی، چراغی است که تاریکی‌های سردرگمی را کنار می‌زند و به خانواده‌ها می‌آموزد که چگونه با تکیه بر اخلاق الهی، گرما و صفا را به خانه‌های خود بازگردانند و سرمایه‌های ارزشمند انسانی را برای ساختن تمدنی پویا پرورش دهند. این همان راه نجاتی است که امام هشتم در کلام و عمل خود، از آن به عنوان کلید سعادت در دو جهان یاد می‌کنند.

منابع و مآخذ:

1. قرآن کریم.

2. مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. جلد ۷۳، ص. ۱۰۰. (ارجاع از پرسش و پاسخ مشهور).

3. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). عیون اخبار الرضا علیه السلام. جلد ۲، ص. ۳۸. (ارجاع از روایت حسن معاشرت).

4. مجلسی، محمدباقر. مرآة العقول. جلد ۲۱، ص. ۸۷. (ارجاع از سیره تربیتی با کودکان).

5. مجلسی، محمدباقر. بحارالأنوار. جلد ۷۸، ص. ۳۳۵. (ارجاع از حدیث وسعت بر خانواده).

6. کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی (بخش‌هایی از آداب معاشرت).

• رضوی‌دوست، غلامرضا. بایستگی‌های اخلاقی زیست‌خانوادگی از منظر امام رضا (ع) . فصلنامه فرهنگی رضوی. (با استناد به الگوهای اخلاقی).

• محمدی، محمدرضا و جالئیان اکبرنیا، علی. حرمت و کرامت زن در خانواده از نگاه امام رضا(ع) . دوفصلنامه علمی فرهنگی رضوی، سال سوم، شماره دوازدهم، زمستان ۱۳۹۴.

هراتی، محسن. تربیت فرزند در خانواده از منظر سیره امام رضا(ع) . فصلنامه فرهنگی رضوی.