ورود دختران به مدرسه در بسیاری از کشورهای جهان از جمله "هند" افزایش یافته است اما این پیشرفت همیشه تا پایان دوره متوسطه ادامه پیدا نمیکند. دوره نوجوانی برای گروهی از دختران نقطهای است که فقر، مسئولیتهای خانوادگی، فاصله و ناامنی مسیر مدرسه، ازدواج زودهنگام، مشکلات بهداشت قاعدگی، ضعف آموزشی و نامعلومبودن آینده شغلی همزمان میشوند و ادامه تحصیل را دشوار میکنند.
تازهترین دادههای هند نمونه روشنی از این گسست است. در سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۵، در حالی که نرخ ترک تحصیل دختران در دوره ابتدایی فقط ۰٫۱ درصد گزارش شده، این نرخ در دوره متوسطه به ۸ درصد رسیده است یعنی تقریباً هشت نفر از هر صد دختر ثبتنامشده در این مقطع، پیش از تکمیل آن از نظام آموزشی خارج شدهاند. نرخ یادشده نسبت به ۱۲٫۶ درصد در سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۳ و ۹٫۶ درصد در سال بعد کاهش یافته، اما همچنان نشان میدهد ثبتنام اولیه بهتنهایی تضمینکننده پایان تحصیل نیست.
این مسئله فقط به هند محدود نمیشود. یونسکو شمار کودکان و جوانان بازمانده از تحصیل در جهان را در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۷۳ میلیون نفر برآورد کرده است ۱۳۰ میلیون نفر از آنان در سن دوره متوسطه دوم قرار داشتهاند. تنها دو نفر از هر سه دانشآموز در جهان دوره متوسطه را به پایان میرسانند.
پرسش اصلی بنابراین فقط این نیست که چگونه دختران را وارد مدرسه کنیم بلکه باید پرسید چه عواملی مانع ماندن آنان در مدرسه میشود و کدام سیاستها میتواند یک ثبتنام اولیه را به تحصیل پیوسته، یادگیری واقعی و امکان انتخاب آینده تبدیل کند.
* دو تصویر متفاوت از آموزش دختران
دادههای هند از یک سو از پیشرفت محسوس حکایت میکند. نرخ ناخالص ثبتنام دختران در دوره متوسطه در سال تحصیلی ۲۰۲۵-۲۰۲۴ به ۸۰٫۲ درصد رسیده و در بیشتر مدارس، سرویس بهداشتی ویژه دختران ایجاد شده است. نرخ کلی ترک تحصیل دانشآموزان در دوره متوسطه نیز از ۱۳٫۸ درصد در سال تحصیلی ۲۰۲۳-۲۰۲۲ به ۸٫۲ درصد در ۲۰۲۵-۲۰۲۴ و هفت درصد در ۲۰۲۶-۲۰۲۵ کاهش یافته است.
از سوی دیگر، نرخ ماندگاری کل دانشآموزان تا پایان دوره متوسطه در سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ فقط ۵۱٫۹ درصد بوده است. این شاخص با نرخ ترک تحصیل سالانه تفاوت دارد: نرخ ترک تحصیل نشان میدهد چه نسبتی از دانشآموزان ثبتنامشده در فاصله دو سال آموزشی از مدرسه خارج شدهاند اما نرخ ماندگاری مسیر یک گروه دانشآموز را از آغاز تا پایان یک دوره دنبال میکند. به همین علت، ممکن است نرخ ترک تحصیل سالانه کاهش یابد، اما همچنان شمار زیادی از دانشآموزان ورودی یک دوره نتوانند آن را کامل کنند.
در هند، نقطه اصلی گسست با ورود دختران به نوجوانی آشکار میشود. نرخ ترک تحصیل دختران از ۰٫۱ درصد در ابتدایی به ۳٫۴ درصد در دوره میانی و هشت درصد در دوره متوسطه میرسد. این جهش نشان میدهد مسئله کنونی آموزش دختران در هند کمتر از گذشته به «ورود اولیه» و بیشتر به «تداوم تحصیل پس از بلوغ» مربوط است.
*مهمترین علت چیست؟
پاسخ سادهای وجود ندارد. دولت هند در پاسخ ارائهشده به پارلمان، با استناد به پیمایش دورهای نیروی کار سال ۲۰۲۴-۲۰۲۳، به مجموعهای از عوامل اشاره کرده است: ورود برخی دختران به فعالیت اقتصادی، افزایش مسئولیتهای خانگی و این تصور در بعضی خانوادهها که ادامه تحصیل یا آموزش عالی برای دختر ضروری نیست. تفاوت زیاد میان ایالتها نیز نشان میدهد یک علت ملی و یکسان نمیتواند همه موارد را توضیح دهد.
در سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۵، نرخ ترک تحصیل دختران متوسطه در لداخ ۱۵٫۶ درصد، در آسام و کارناتاکا ۱۳٫۹ درصد، در گجرات ۱۳٫۳ درصد و در آروناچال پرادش و ناگالند ۱۲٫۴ درصد گزارش شده است. قرارگرفتن مناطق جغرافیایی دورافتاده در کنار برخی ایالتهای برخوردارتر نشان میدهد فقر مهم است اما بهتنهایی تفاوتها را توضیح نمیدهد. دسترسی به مدرسه متوسطه هزینه و امنیت رفتوآمد، کیفیت آموزش، هنجارهای خانوادگی و جنسیتی و میزان حمایت محلی نیز بر نتیجه اثر میگذارند.
*فشار اقتصادی و کار خانگی
آموزش دولتی ممکن است از نظر قانونی رایگان باشد، اما حضور در مدرسه همچنان هزینه دارد: حملونقل، لباس، وسایل آموزشی، تغذیه، دسترسی دیجیتال و هزینه فرصت زمانی که نوجوان میتواند صرف کار یا مراقبت از اعضای خانواده کند. با افزایش سن، توان دختر برای انجام کارهای خانگی یا مشارکت در درآمد خانواده بیشتر میشود. مراقبت از کودکان کوچکتر، آشپزی، نظافت، آوردن آب و سوخت یا کمک در فعالیت خانوادگی، ممکن است ابتدا فقط به تأخیر و غیبتهای پراکنده منجر شود اما تکرار غیبت، افت آموزشی و مردودی میتواند در نهایت خروج کامل از مدرسه را رقم بزند. بنابراین ترک تحصیل همیشه تصمیمی ناگهانی نیست. در بسیاری از موارد، آخرین مرحله زنجیرهای است که با کاهش حضور، عقبماندگی درسی، احساس ناتوانی و کاهش حمایت خانواده آغاز میشود.
*فاصله مدرسه و امنیت مسیر
مدارس متوسطه نسبت به مدارس ابتدایی پراکندگی کمتری دارند. دختری که دوره ابتدایی را در روستا یا محله خود گذرانده، ممکن است برای ورود به پایههای بالاتر ناچار باشد مسیری طولانیتر و پرهزینهتر را طی کند. نگرانی درباره مزاحمت، خشونت، تاریکی مسیر یا نبود وسیله نقلیه مطمئن نیز میتواند خانواده را از ادامه تحصیل دختر منصرف کند. تجربه ایالت بیهار اهمیت این مانع را نشان میدهد. برنامه اعطای دوچرخه به دخترانی که وارد دوره متوسطه میشدند، ثبتنام متناسب با سن آنان را ۳۲ درصد افزایش داد و شکاف جنسیتی ثبتنام را ۴۰ درصد کاهش داد. تأثیر برنامه در روستاهایی که فاصله بیشتری تا مدرسه متوسطه داشتند، قویتر بود بنابراین پژوهشگران کاهش هزینه زمانی و نگرانیهای امنیتی مسیر را از سازوکارهای اصلی موفقیت آن دانستند این تجربه نشان نمیدهد توزیع دوچرخه در همه مناطق راهحل مناسب است بلکه تأکید میکند سیاست مؤثر باید مانع واقعی را هدف بگیرد. در منطقهای دوچرخه مفید است و در منطقهای دیگر سرویس ایمن، خوابگاه دانشآموزی، مدرسه نزدیکتر یا تغییر ساعت کلاسها.
*هنجارهای خانوادگی، ازدواج و آینده دختر
در دوره نوجوانی، انتظار از دختر در برخی خانوادهها تغییر میکند. ممکن است مشارکت بیشتر در کار خانه، آمادگی برای ازدواج، محدودشدن رفتوآمد یا اولویتدادن به تحصیل پسران از او انتظار رود رابطه میان ازدواج زودهنگام و ترک تحصیل نیز دوسویه است. گاهی تصمیم به ازدواج مستقیماً تحصیل را متوقف میکند و گاهی دختری که پیشتر بهدلیل فقر، ضعف آموزشی یا نبود مدرسه مناسب از تحصیل خارج شده، بیشتر در معرض ازدواج زودهنگام قرار میگیرد. در جهان، سالانه حدود ۱۲ میلیون دختر پیش از ۱۸سالگی ازدواج میکنند و نزدیک به یک دختر از هر پنج دختر، پیش از این سن ازدواج کرده یا وارد زندگی مشترک میشود.
همچنین اگر خانواده احساس کند آموزش دختر به اشتغال، استقلال اقتصادی یا موقعیت اجتماعی بهتر منجر نمیشود، بازده مورد انتظار ادامه تحصیل کاهش مییابد. به همین دلیل، حفظ دختران در مدرسه فقط به متقاعدکردن خانواده درباره ارزش اخلاقی تحصیل وابسته نیست آموزش باید به مهارت، امکان ادامه تحصیل و مسیر واقعی ورود به زندگی اجتماعی و اقتصادی متصل شود.
*ضعف یادگیری و مدرسهای که فایدهاش دیده نمیشود
ثبتنام، معادل یادگیری نیست. دختر نوجوانی که در پایههای پیشین مهارت کافی در خواندن، نوشتن یا ریاضی به دست نیاورده، با دشوارترشدن درسها در دوره متوسطه بیشتر در معرض شکست قرار میگیرد کلاس پرجمعیت، غیبت معلم، نبود آموزش جبرانی، مردودی، زبان آموزشی نامتناسب و محتوایی که ارتباط روشنی با زندگی و آینده دانشآموز ندارد، میتواند احساس بیفایدهبودن مدرسه را افزایش دهد. بانک جهانی تأکید میکند سیاست آموزش دختران نباید فقط بر ثبتنام متمرکز باشد دختران باید در مدرسه بمانند، بهطور واقعی یاد بگیرند و بتوانند تحصیل خود را به فرصتهای آینده تبدیل کنند.
علاوه بر فقر کمبود زیر ساخت بهداشتی در مدارس را می توان از عوامل موثر در عدم ماندگاری دختران در مدارس دانست پژوهش آنجلی آدوکیا درباره برنامه ملی ساخت سرویس بهداشتی در مدارس هند نشان داد ایجاد سرویسهای بهداشتی به افزایش ثبتنام دختران در سن بلوغ انجامیده است اما اثر اصلی زمانی مشاهده شد که سرویس دختران از پسران جدا بود. پژوهش نتیجه گرفت حریم خصوصی و امنیت برای دختران نوجوان اهمیت تعیینکننده دارد. بااینحال، ساخت سرویس بهداشتی موجب بهبود معنادار نمرات آزمون نشد یعنی یک مانع حضور را کاهش داد، اما بهتنهایی کیفیت یادگیری را ارتقا نداد.
* آمارهای هند چه میگویند؟
در گزارش UDISE+ سال تحصیلی ۲۰۲۵-۲۰۲۴ اعلام شد ۹۷٫۳ درصد کل مدارس هند دارای سرویس بهداشتی دخترانهاند. در پاسخ پارلمانی مربوط به سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۵، میزان پوشش سرویس بهداشتی مجزا و قابل استفاده در مدارس دولتی ۹۵٫۴ درصد اعلام شد. این دو رقم دقیقاً یک شاخص را اندازه نمیگیرند: یکی وجود سرویس در همه مدارس و دیگری مجزابودن و قابلیت استفاده آن در مدارس دولتی را بررسی میکند وجود یک سرویس در آمار اداری نیز الزاماً به معنای دسترسی روزانه و مناسب نیست ممکن است سرویس ساخته شده اما آب نداشته باشد قفل باشد، نظافت نشود، حریم کافی نداشته باشد یا امکانات مدیریت قاعدگی در آن فراهم نباشد.
کمیته آموزش مجلس علیای هند در گزارش سال ۲۰۲۵ خود اظهار کرد بسیاری از موارد ترک تحصیل دختران در دوره متوسطه دوم به نبود امکانات بهداشتی مربوط است و خواستار پوشش کامل این زیرساخت شد. این کمیته همچنین گزارش داد در سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۳ حدود ۲٫۳ درصد مدارس متوسطه و ۲٫۲ درصد مدارس متوسطه دوم دولتی و دولتییارانهای، سرویس بهداشتی جداگانه دختران نداشتهاند.
اما وزارت آموزش هند در پاسخ بعدی به پارلمان اعلام کرد مطالعه مرکزی و سراسریای که رابطه علّی مستقیم میان وجود سرویس بهداشتی دختران و نرخ ترک تحصیل را اثبات کند، انجام نشده است.
* الگوی جهانی چند مانع که یکدیگر را تقویت میکنند
تجربه هند با تفاوتهایی در بسیاری از کشورها تکرار میشود. عوامل ترک تحصیل معمولاً جدا از یکدیگر عمل نمیکنند بلکه بر هم اثر میگذارند.
فقر و هزینه فرصت
خانواده کمدرآمد ممکن است نتواند هزینههای جانبی آموزش را بپردازد یا به کار دختر در خانه و بیرون از خانه نیاز داشته باشد. بانک جهانی، کمکهزینه، بورسیه، انتقال نقدی و حمایت حملونقل را از مداخلاتی میداند که شواهد نسبتاً قوی درباره تأثیر آنها بر ثبتنام و حضور دختران وجود دارد.
بلوغ و بهداشت قاعدگی
یونیسف گزارش کرده است بیش از ۱۰ میلیون دختر ۱۵ تا ۱۹ساله در ۴۱ کشور، در آخرین دوره قاعدگی خود بخشی از فعالیتهای مدرسه، کار یا اجتماعی را از دست دادهاند. این آمار معادل ترک تحصیل نیست، اما نشان میدهد نبود امکانات، اطلاعات و حمایت اجتماعی میتواند به غیبت منظم منجر شود.
امنیت و خشونت
ترس از آزار در مسیر یا محیط مدرسه، قلدری، تنبیه تحقیرآمیز و نبود راه امن برای گزارش خشونت میتواند حضور دختران را کاهش دهد. ایجاد مدرسه امن فقط به دیوار و نگهبان محدود نیست آموزش کارکنان، مقررات روشن، گزارشدهی محرمانه و حمایت روانی نیز ضروری است.
سلامت روان
اضطراب، افسردگی، تجربه خشونت، فشار درسی و بحران خانوادگی میتواند غیبت و افت آموزشی را تشدید کند. در عین حال، خروج از مدرسه نیز شبکه دوستان، احساس تعلق و دسترسی دختر به خدمات حمایتی را کاهش میدهد. به دلیل کمبود دادههای تفکیکی، در بسیاری از کشورها هنوز نمیتوان سهم مستقل مشکلات سلامت روان در ترک تحصیل را با دقت اندازه گرفت.
گسترش ثبتنام دختران یکی از مهمترین پیشرفتهای آموزشی دهههای اخیر است اما موفقیت واقعی زمانی رخ میدهد که دختران بتوانند در مدرسه بمانند، یاد بگیرند و دوره متوسطه را کامل کنند.
تجربه هند نشان میدهد حل یک مانع مهم، مانند کمبود سرویس بهداشتی، پایان مسئله نیست. سرویسهای مجزا و قابل استفاده میتوانند حضور دختران نوجوان را افزایش دهند اما فقر، مسئولیت خانگی، فاصله و امنیت مسیر، نگرش خانواده، ازدواج زودهنگام، ضعف یادگیری و نامعلومبودن آینده تحصیلی و شغلی همچنان باقی میماند.
هیچیک از این عوامل را نمیتوان بدون داده محلی به همه دختران و همه کشورها تعمیم داد. دختری ممکن است به سرویس بهداشتی و محصولات قاعدگی نیاز داشته باشد دیگری به کمکهزینه، حملونقل ایمن یا کلاس جبرانی و دختری دیگر به حمایت در برابر خشونت یا امکان بازگشت پس از یک وقفه تحصیلی.
بنابراین، سنجش موفقیت نظام آموزشی نباید به تعداد نامهای ثبتشده در آغاز سال محدود شود. شاخص مهمتر این است که چند دختر با امنیت و کرامت در مدرسه میمانند، چه میزان یاد میگیرند، دوره خود را کامل میکنند و تا چه اندازه میتوانند آیندهای متفاوت و آگاهانه برای خود انتخاب کنند.
منابع گزارش
وزارت آموزش هند. (۲۰۲۶). گزارش UDISE+ سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۵.
منبع اصلی آمار نرخ ترک تحصیل دختران، ثبتنام، ماندگاری و امکانات مدارس هند.
دریافت گزارش رسمی UDISE+
پارلمان هند، لوکسابا. (۲۰۲۶). پاسخ رسمی به پرسش شماره ۳۶۸۱ درباره ترک تحصیل دختران نوجوان.
منبع رسمی عوامل ترک تحصیل در هند؛ از جمله فشار اقتصادی، مسئولیتهای خانگی، ضعف درسی، بیماری، نگرش والدین و ازدواج.
دریافت پاسخ رسمی پارلمان هند
UNESCO. (2026). Global Education Monitoring Report 2026: Access and Equity—Countdown to 2030.
مرجع اصلی آمار جهانی بازماندگی از تحصیل، تکمیل دوره متوسطه و سیاستهای کاهش نابرابری آموزشی.
صفحه رسمی گزارش یونسکو
UNICEF, UN Women, & Plan International. (2025). Girl Goals: What Has Changed for Girls? Adolescent Girls’ Rights over 30 Years.
منبع جامع درباره آموزش دختران نوجوان، کار خانگی، ازدواج زودهنگام، سلامت، خشونت و نابرابریهای جنسیتی.
صفحه رسمی و دریافت گزارش یونیسف
Adukia, A. (2017). Sanitation and education. American Economic Journal: Applied Economics, 9(2), 23–59.
مقاله دانشگاهی معتبر و پرارجاع درباره تأثیر سرویسهای بهداشتی تفکیکشده بر ثبتنام دختران نوجوان در هند.
صفحه رسمی مقاله و متن کامل
